Đó là một buổi chiều cuối năm 1972.
Mẹ ôm tôi chạy giữa cánh đồng tránh bom, phía trên, máy bay Mỹ gầm rít. Tôi lớn lên đi du học ở Hoa Kỳ và yêu mến đất nước này như chính quê hương tôi sinh ra.
Tôi yêu giá trị dân chủ nhân quyền, cách tổ chức quyền lực nhà nước và định chế "kiểm soát và đối trọng" của một đất nước hùng cường.
Trở về Việt Nam, tôi phản đối độc tài, không chỉ bằng lời nói, mà bằng cả hành động và tôi đã phải trả bằng nhiều lần ngồi tù.
Chính vì vậy, khi nhìn vào những gì đang xảy ra ở Iran ngày hôm nay tôi không thể không lên tiếng.
Tôi tin từ trong xương tủy rằng bom đạn không phân biệt được ai là độc tài và ai là người mẹ đang cong lưng gánh con chạy tránh bom trên cánh đồng.
CUỘC CHIẾN MÀ QUỐC HỘI KHÔNG ĐƯỢC HỎI
Sáng sớm ngày 28 tháng 2 năm 2026, Tổng thống Hoa Kỳ Donald Trump thông báo trên mạng xã hội rằng Mỹ và Israel đã bắt đầu ném bom Iran.
Không có bài phát biểu toàn quốc. Không có phiên điều trần tại Quốc hội. Không có tuyên bố chiến tranh. Không có một địa chỉ chính thức nào trước quốc dân, Tổng tư lệnh quân đội đã đẩy đất nước vào một cuộc chiến leo thang nhanh chóng ở Trung Đông
Đó là câu hỏi pháp lý đầu tiên. Và cũng là câu hỏi đạo đức lớn nhất mà với tư cách là luật sư tôi phải hỏi.
Điều 1 Khoản 8, Hiến pháp Mỹ quy định rằng Tổng thống chỉ đạo các chiến dịch quân sự, nhưng chỉ sau khi Quốc hội đã tuyên chiến hoặc ủy quyền sử dụng vũ lực. Sự phân quyền này là có chủ ý. Những người lập quốc đã từng chứng kiến các quốc vương châu Âu kéo cả dân tộc vào chiến tranh mà không cần chịu trách nhiệm. Họ hiểu rằng tập trung toàn bộ quyền phát động chiến tranh vào tay một người là điều nguy hiểm cho nền tự do và dân chủ.
Theo Đạo luật Quyền Chiến tranh năm 1973 (được thông qua chính trong bối cảnh chiến tranh Việt Nam như một cơ chế kiểm soát quyền hành pháp) thì Tổng thống phải được Quốc hội phê chuẩn trước khi triển khai lực lượng vũ trang ra nước ngoài, trừ khi Mỹ bị tấn công hoặc đối mặt với mối đe dọa tức thời.
Không có điều kiện nào trong số đó được đáp ứng vào ngày 28 tháng 2.
Thượng nghị sĩ Tim Kaine tuyên bố trên sàn Thượng viện: "Ngay cả trong buổi họp mật, chính quyền Trump không thể đưa ra bất kỳ bằng chứng nào, không có bằng chứng nào, rằng Mỹ đang đối mặt với một mối đe dọa tấn công tức thời từ Iran."
Là một người đã từng bị bắt giam vì đòi tự do ngôn luận ở Việt Nam, tôi hiểu sự cô đơn của người dân khi Nhà nước hành động không cần đến họ, không thông qua đại diện của họ theo luật định.
Nhưng điều tôi không ngờ là nhìn thấy cùng kịch bản đó diễn ra tại quốc gia tôi tin tưởng là thượng tôn pháp luật nhất, và được coi là cái nôi của nền dân chủ thế giới.
Dù sao, có một điều may mắn là ở Hoa Kỳ, hằng ngày tôi liên tục được nghe, được đọc tin tức về tất cả các phía, cả ủng hộ và phản đối chiến tranh, và tôi có thể lên tiếng về quan điểm của mình.
IRAN VÀ HORMUZ LÀ VẤN ĐỀ LỚN
Iran là vấn đề lớn của toàn thế giới, là đầu mối dây dợ lằng nhằng với tất cả hệ thống của thế giới: kinh tế với Trung Quốc, quốc phòng với Nga, Triều Tiên và bên dưới là hàng loạt lực lượng vũ trang ủy nhiệm như Hamas, Hezbollah, Houthis…Đây là con bạch tuộc của cả những thế lực khổng lồ.
Chính vì vậy cần phải có một cách tiếp cận lớn hơn, khoa học hơn và mục tiêu rõ ràng hơn, cần đánh bằng nhiều cách và có chiến lược chứ không phải một sự tùy hứng nhất thời. Có ngừoi đã nói 'cái đuôi vẫy con chó", và Israel First hay America first?
Rõ ràng kết quả tức thì của cuộc chiến không phải là tự do cho người Iran. Nó là khủng hoảng năng lượng toàn cầu. Eo biển Hormuz là tuyến hàng hải mà mỗi ngày 20% lượng dầu thế giới phải đi qua đã bị đóng cửa.
Giá dầu Brent từ khoảng 70 USD/thùng trước chiến tranh đã vọt lên hơn 100 USD chỉ trong vài ngày đầu tiên. Vệ binh Cách mạng tuyên bố sẽ không để "một lít dầu nào" đi qua eo biển, đồng thời cảnh báo giá dầu có thể chạm ngưỡng 200 USD/thùng nếu các cuộc tấn công tiếp tục.
Thủy lôi được rải và có những tàu dầu thương mại đã bốc cháy.
Giá xăng bán lẻ tại Mỹ đã tăng 20-30% kể từ khi chiến tranh nổ ra. Nếu giá dầu tiếp tục duy trì ở mức 100 USD/thùng, phân tích của Evercore ISI cho thấy lợi ích từ đợt hoàn thuế 2025 của chính quyền Trump sẽ bị xóa sạch đối với 70% người dân Mỹ.
Đó là người Mỹ. Còn người dân ở các nước đang phát triển phụ thuộc vào nhập khẩu năng lượng thì không ai đếm thiệt hại cho họ.
Việt Nam cũng đang chịu tác động tai hại.
Giá xăng tăng vọt, người dân xếp hàng dài dọc cây xăng, Nhà máy lọc dầu Nghi Sơn thiếu nguồn cung, nền kinh tế bắt đầu chịu tác động nặng nề, logistics tê liệt một phần....
Nhà kinh tế học đoạt giải Nobel Simon Johnson tại MIT nói rằng: "Eo biển Hormuz phải được mở lại và không có nguồn dự phòng nào trên thế giới bù đắp được khoảng trống đó."
Ai đã quyết định để thế giới chịu cái giá này? người dân ở Trung Quốc hay Ấn Độ, Hoa Kỳ hay Israel. Mà là hai chính phủ, có thể chỉ là của 2 lãnh đạo, đã phát động một chiến dịch quân sự lúc nửa đêm. Hoa Kỳ ngừoi ta đang bàn rất nhiều "Làm sao chúng ta đến bước này - How do we get here?"
"CHẶT ĐẦU" RẮN VÀ NGƯỜI CON CÒN "RẮN" HƠN.
Chiến lược của Washington và Tel Aviv đặt cược vào một giả định: hạ gục lãnh tụ tối cao, chính quyền Tehran sẽ tan vỡ.
Cuộc tấn công mở màn vào ngày 28 tháng 2 đã giết chết Khamenei dựa trên giả định rằng việc xóa sổ người đứng đầu nhà nước sẽ khiến chính phủ lập tức đầu hàng.
Thực tế đã chứng minh giả định đó là sai. Chính phủ không sụp đổ mà có vẻ như ngược lại. Ngày 8 tháng 3 năm 2026, Hội đồng Chuyên gia Iran bầu Mojtaba Khamenei, con trai thứ hai của cố lãnh tụ, làm lãnh tụ tối cao của Cộng hòa Hồi giáo.
IRGC cùng toàn bộ giới lãnh đạo cao cấp đồng loạt tuyên thệ trung thành với ông. Hàng nghìn người Iran đổ xuống đường tại Tehran để biểu thị sự ủng hộ với lãnh tụ mới, và tên lửa vẫn tiếp tục được bắn ra. Người ta mang quan tài của những người bị bom chết đi dọc đường phố để kích động lòng căm thù.
Đây không phải là sự bất ngờ. Đó là bài học lịch sử lặp lại. Khi bom rơi xuống từ bên ngoài, người dân dù ghét chính quyền của mình đến đâu thường đứng về phía đất nước.
Mẹ tôi không thích cộng sản và ghét chiến tranh. Nhưng khi máy bay gầm rít phía trên và cái chết cận kề, con thơ đang khóc, mẹ tôi trong đầu chỉ có một ý nghĩ là "căm thù giặc Mỹ". Nếu như chỉ cần tôi hoặc em trai tôi chết vì bom, nỗi uất hận của người Mẹ đối với kẻ đánh bom là không bao giờ tha thứ được.
Giờ đây, 7 người Lính Mỹ đã thiệt mạng. Hơn 1.200 người Iran đã thiệt mạng cộng với 570 người ở Lebanon và hàng chục người ở các nước vùng Vịnh, hầu hết họ là dân thường. Còn gì đau thương bằng việc nhìn thấy hơn 160 ngôi mộ trẻ em.... những người chưa bao giờ có quyền bỏ phiếu cho cuộc chiến này, dù ở Tehran hay ở Washington.
NGA ĐƯỢC LỢI, TRUNG QUỐC "TOẠ SƠN QUAN HỔ ĐẤU"
Khi cuộc chiến nổ ra, nước Nga là kẻ được lợi nhất, giá dầu tăng và các quốc gia phương tây, không còn ủng hộ Ukraine được nhiều; lệnh cấm vận dầu được nới lỏng, uy tín đối với Iran tăng lên, Trung Quốc "tọa sơn quan hổ đấu"; Bắc Hàn mạnh tay phóng tên lửa....
Khi kẻ mạnh được ra tay và không có ai lên tiếng nữa, trật tự thế giới chắc chắn sẽ hỗn loạn, Nga sẽ chiếm vùng ảnh hưởng của mình, Trung Quốc có thể tiến đánh Đài loan và lấn chiếm nhiều vùng khác ở Biển Đông...chúng ta chưa biết Trung Quốc sẽ lấy dầu từ đâu để bù đắp nguồn cung từ Trung Đông nhưng Nga chắc chắn là một nhà cung cấp lớn, và do vậy, họ sẽ gần nhau hơn bao giờ hết.
Trong khi chưa thấy những tác động rõ rệt, chính quyền Mỹ đã phải mở kho dự trữ dầu, và tăng cường sản xuất vũ khí do sự chênh lệnh về giá trị trong việc tấn công và phòng thủ.
Chỉ riêng trong 100 giờ đầu của Chiến dịch Epic Fury, chi phí quân sự của Mỹ đã lên tới khoảng 3,7 tỷ USD, và cuộc chiến vẫn chưa có hồi kết. Quyền lực nước Mỹ được thiết kế tốt nhưng không phải dành cho những kẻ "cù nhầy" với chiến tranh tiêu hao.
Nếu như Iran cũng học theo Cộng sản VN: "thà hy sinh tất cả, chứ nhất định không chịu mất nước, nhất định không chịu làm nô lệ.” thì cuộc chiến còn dài và rồi kết cục có thể không khác gì Iraq hay Afghanistan.
IRGC TRÊN CÓ "TRUNG ƯƠNG", DƯỚI CÓ ĐỊA PHƯƠNG.
Nhiều người vẫn nghĩ Vệ Binh Cách Mạng (IRGC) như một lực lượng quân sự có thể bị vô hiệu hóa bằng không kích chính xác. Nhưng theo tôi, đó là một đánh giá sai lầm căn bản.
Giống như Ban Kinh tài của Đảng Cộng sản, IRGC kiểm soát các ngành kinh tế cốt lõi, từ năng lượng đến xây dựng đến truyền thông. Nó duy trì lực lượng dân quân Basij trên toàn lãnh thổ Iran. Nó điều hành mạng lưới tình báo và thông tin riêng.
Ngay cả khi tư lệnh IRGC bị tiêu diệt, tổ chức này vẫn tiếp tục vận hành liền mạch và tuyên bố "sẵn sàng tuân lệnh tuyệt đối" đối với lãnh tụ mới, cam kết chiến đấu cho đến khi Iran "giành chiến thắng."
Trên có Trung ương, dưới có địa phương và kéo dài đến tận bản làng như chi bộ cộng sản. Bốn mươi bảy năm tồn tại không thể bị phá vỡ bằng vài đợt không kích, dù chúng chính xác đến đâu.
Nếu một người đã bị đối phương ném bom giết chết cha, mẹ anh trai, con trai chị dâu… thì khi trở thành lãnh tụ tối cao, lòng họ chắc chắn tràn đầy căm thù kẻ đã sát hại gia đình mình.
Nếu như ông ấy tuyên bố: "năm năm, 10 năm hoặc lâu hơn nữa...." rồi chấp nhận hèn hạ ẩn nấp trong dân, lấy nhân dân làm lá chắn, hy sinh đất nước cho mối thù riêng tư của mình... giống như ai đó đã nói "năm năm, 10 năm hay lâu hơn nữa...." thì không biết thực sự rồi đây ai đã lật đổ ai?.
RỒI SAU ĐÓ THÌ SAO?
Khi phát động chiến tranh, người ta thường có một mục tiêu rất rõ ràng. Nếu mục tiêu là phá hủy chương trình hạt nhân Iran kết quả tốt nhất cũng chỉ làm chậm nó vài năm. Còn những quả bom trên không rất khó có thể thay đổi được một chế độ.
Và giả sử mục tiêu là thay đổi chế độ như Tổng thống Trump nói ban đầu thì ai sẽ cai trị 90 triệu người Iran sau đó? Không có lực lượng đối lập nào hiện có đủ tính chính danh và tổ chức để tiếp quản ngay lập tức. Không có "kế hoạch hòa bình" nào được công bố. Khi phát động chiến tranh mà không có tuyên bố rõ ràng về mục tiêu, không có chiến lược công khai về hậu quả, và không có câu trả lời cho câu hỏi khi nào thì kết thúc, thì tự nó đã có câu trả lời.
Iraq. Afghanistan là những bài học đã trả bằng máu của hàng trăm nghìn người và bằng hàng nghìn tỷ đô la nhưng vẫn chưa đủ để thay đổi cách những người có quyền lực suy nghĩ về chiến tranh.
Nước Mỹ có truyền thống dân chủ. Tôi luôn tin vào sức mạnh, lá phiếu và sự lựa chọn của Nhân dân Hoa Kỳ trong mỗi kỳ bầu cử. Do vậy, nếu xử lý không tốt cuộc "lật đổ chế độ Iran" thì chính người dân Hoa Kỳ sẽ "thay đổi"chính quyền trong kỳ bầu cử tới đây.
CÁNH ĐỒNG TANG TÓC VÀ LỜI DẶN YÊU HÒA BÌNH
Là một luật sư nhân quyền, tôi tin vào pháp quyền. Và pháp quyền nói rõ: chỉ có Quốc hội mới có quyền tuyên chiến. Quyền đó đã được trao cho Quốc hội chính xác là để không một người nào có thể đưa quốc gia vào quyết định trọng đại nhất một mình.
Nhưng không chỉ là pháp lý.
Tôi muốn hỏi những người ủng hộ cuộc chiến này và cả những người im lặng: Các bạn đã bao giờ khóc thét dưới tiếng máy bay gầm rít không? Các bạn có biết cảm giác của một người mẹ khi nằm che cho đứa trẻ gần 2 tuổi nằm giữa 2 luống khoai lang trong khi bom đạn cày xé tung mặt đất không?.
Mẹ kể: "Khi đó Mẹ không biết chạy về đâu, không biết điều gì sẽ xảy ra tiếp theo, Mẹ nằm xuống và Chúa đã cứu chúng ta. Con ơi, hãy yêu hòa bình."
Tôi không ủng hộ chế độ Tehran. Tôi hy vọng một ngày nào đó người dân Iran có tự do và dân chủ thực sự.
Nhưng tôi cũng tin điều này bằng cả tấm lòng: những thay đổi bền vững không thể được áp đặt bằng bom đạn từ bên ngoài.
Tự do, nếu đến, phải được xây dựng bởi chính người Iran, chứ không phải được thả xuống từ cánh máy bay.
Vâng, chiến tranh chỉ để lại những vết thương mà nhiều thế hệ sau phải gánh chịu. Tệ hại hơn, chiến tranh còn là mầm mống sinh ra và dung dưỡng độc tài.
_____________
Chú Thích và Nguồn Tham Khảo
¹ NBC News Live Blog, "Most Intense Day of U.S. Strikes on Iran", 11/3/2026. nbcnews: Về thiệt hại nhân mạng: hơn 1.200 người Iran thiệt mạng sau 12 ngày chiến sự, cùng thương vong tại Lebanon, UAE và Israel.
² Al Jazeera, "Iran's IRGC Says Not One Litre of Oil Will Get Through Strait of Hormuz", 11/3/2026. Tuyên bố phong tỏa hoàn toàn eo biển Hormuz, cảnh báo giá dầu có thể lên đến 200 USD/thùng.
³ PBS NewsHour, "War with Iran Delivers High Oil Prices and Another Shock to the Global Economy", 10/3/2026. Nobel kinh tế Simon Johnson (MIT): "Có 20 triệu thùng dầu đi qua Hormuz mỗi ngày. Không có dự phòng nào trên thế giới bù đắp được."
⁴ Center for American Progress, "The War in Iran Will Raise Fuel Prices and Costs Throughout the Economy", 11/3/2026. Phân tích tác động: giá xăng tăng 50 cent/gallon; nếu dầu duy trì 100 USD/thùng, 70% người Mỹ mất trắng lợi ích hoàn thuế 2025.
⁵ Al Jazeera / Wikipedia, "2026 Iran War", cập nhật 11/3/2026. Mojtaba Khamenei được bầu làm lãnh tụ tối cao ngày 8/3/2026; IRGC và toàn bộ giới lãnh đạo tuyên thệ trung thành; chi phí 100 giờ đầu chiến dịch ước tính 3,7 tỷ USD theo CSIS.
⁶ Al Jazeera, "12 Days: How 2025 Iran Blueprint Trapped US, Israel in Longer War", 11/3/2026. Phân tích chiến lược: chiến dịch "chặt đầu" thất bại; IRGC và chính quyền mới cứng rắn hơn, không có dấu hiệu đầu hàng.
⁷ ACLU, "Can Congress Stop President Trump's Illegal War Against Iran?", 3/2026. aclu.org, Phân tích hiến pháp: Điều I quy định chỉ Quốc hội mới có quyền tuyên chiến; Đạo luật Quyền Chiến tranh 1973 yêu cầu phê chuẩn của Quốc hội sau 60 ngày.
⁸ Bloomberg Law, "War Powers Act: Does Trump Need Congress to Wage War on Iran?", 5/3/2026. Trump phát động chiến tranh mà không có ủy quyền của Quốc hội; tuyên bố dựa vào quyền hành pháp của tổng thống với tư cách tổng tư lệnh quân đội.
⁹ NBC News / NPR, "Senate Blocks War Powers Resolution" & "House Rejects Measure to Constrain Trump", 4–5/3/2026. nbcnews, npr, Thượng viện bác nghị quyết 47–53; Hạ viện bác 212–219; Thượng nghị sĩ Kaine: "Đây là chiến tranh. Và Quốc hội bị gạt sang một bên."
¹⁰ Rep. Mike Levin Statement, "Votes Yes on War Powers Resolution", 5/3/2026. “Điều I của Hiến pháp không phải là một lời gợi ý. Đó là luật tối cao. Những người lập quốc trao quyền tuyên chiến cho Quốc hội chính xác là để không một người nào có thể đưa quốc gia vào quyết định trọng đại nhất một mình."
No comments:
Post a Comment